Eng qisqa javob
Sano bargi, krushina po‘stlog‘i yoki kimyoviy surgi preparatlari ichak shilliq qavatidagi nerv oxirlarini sun’iy ravishda qitiqlab, spazm hisobiga bo‘shatish chaqiradi. Agar bunday vositalar ikki haftadan ortiq muntazam qabul qilinsa, ichak devori retseptorlarining sezuvchanligi pasayadi, mushaklar tonusini yo‘qotadi va mustaqil qisqarishni to‘xtatadi. Bu holat tibbiyotda atonik qabziyat yoki xalq tilida «dangasa ichak» deb ataladi.
Surgi vositalarga o‘rganib qolishdan birdaniga qutulish qiyin, chunki vosita to‘xtatilganda dastlabki kunlarda ich yanada qattiqroq qotishi mumkin. Buning uchun kletchatka miqdorini asta-sekin oshirish, yetarli suv ichish, jismoniy harakatni yo‘lga qo‘yish va ichakni rag‘batlantiruvchi o‘tlardan yumshoq shilimshiq hosil qiluvchi o‘simliklarga o‘tish talab etiladi.
Shuni yodda tutish shart: hech qanday o‘simlik yoki fito-choy yillab zo‘riqqan ichak motorikasini bir zumda tiklab bermaydi. Giyohlar faqatgina najas massasini yumshatish va shilliq qavatni tirnalishdan himoya qilishda yordamchi vosita bo‘la oladi.
Sano (senna) va stimulyatorli surgilar ichakni qanday «dangasa» qiladi?
Ko‘pchilik tabiiy giyoh bo‘lgani uchun sano bargini mutlaqo zararsiz deb hisoblaydi. Aslida sano tarkibidagi antrasen hosilalari (antraglikozidlar) ichak devorini kuchli qitiqlovchi moddalardir. Ular ichakni zo‘riqtirib, sun’iy to‘lqinsimon qisqarish hosil qiladi va suvning orqaga so‘rilishiga yo‘l qo‘ymay, suyuq najas keltirib chiqaradi.
Bu jarayon uzoq davom etsa, quyidagi o‘zgarishlar yuz beradi:
- Nerv tugunlarining toliqishi: Ichak devoridagi Auerbax nerv chigallari doimiy qitiqlanish sababli o‘z sezuvchanligini yo‘qotadi. Odatdagi ovqat massasi ichakni qisqarishga majbur qila olmay qoladi.
- Elektrolitlar yo‘qotilishi: Tez-tez suyuq ich ketishi tanadan kaliy va magniy moddalarini yuvib ketadi. Kaliy yetishmovchiligi esa ichak silliq mushaklari falajlanishini va sustligini yanada kuchaytiradi.
- Melanoz: Sano kabi o‘simliklar oylarcha ichilganda ichak shilliq qavati to‘q jigarrang yoki qora rangga bo‘yalib qoladi (yo‘g‘on ichak melanozi). Bu ichak devorining surunkali zararlanganidan dalolat beradi.
Surgilarni to‘xtatganda nima yuz beradi: qaytish effekti
Surgi vositalarini muntazam ichib yurgan odam ularni birdaniga to‘xtatsa, 3-5 kunlab umuman hojat bo‘lmasligi mumkin. Bu davrda qorin dam bo‘lishi, og‘irlik va noqulaylik kuchayadi. Ko‘pchilik qo‘rqib ketib, yana doriga yoki o‘sha choyga qo‘l cho‘zadi. Bu — «qaytish effekti» (rikoshet qabziyat) deb ataladi.
Ichak o‘z kuchini tiklashi uchun vaqt kerak. U bir necha oy davomida sun’iy turtkisiz ishlashga odatlanmagani sababli, unga odatiy fiziologik signallarni qaytarish lozim. Bunga birdaniga emas, bosqichma-bosqich erishiladi.
Ichak faoliyatini tabiiy qo‘llab-quvvatlashning asosiy qoidalari
Ichakni mustaqil ishlashga o‘rgatish sabr talab qiladigan jarayondir. Quyidagi o‘zgarishlar ichakning tabiiy ritmini tiklashga ko‘maklashishi mumkin:
- Suv va kletchatka muvozanati: Kuniga yetarli miqdorda iliq suv ichish shart. Agar faqat kepak yoki quruq tolali ovqatlar yeb, suv kam ichilsa, ichakdagi massa toshga aylanadi va qabziyat battar og‘irlashadi. Kletchatka faqat yetarli suyuqlik bo‘lgandagina shishib, ichakni tabiiy ravishda kengaytiradi va qisqarishga undaydi.
- Ertalabki refleksni uyg‘otish: Uyg‘ongach darhol 1-2 stakan iliq suv ichish va oradan 15-20 daqiqa o‘tib yengil nonushta qilish oshqozon-ichak refleksini faollashtiradi. Hojatga borish istagi paydo bo‘lganda uni aslo orqaga surmaslik kerak.
- Hojatxonadagi to‘g‘ri tana holati: Zamonaviy unitazda o‘tirganda to‘g‘ri ichak burchagi qisilib qoladi. Oyoqlar ostiga 15-20 sm balandlikdagi kichik kursicha qo‘yib, tizzalarni qorin darajasiga ko‘tarish ichakning tabiiy va kuchanishlarsiz bo‘shashiga sharoit yaratadi.
- Harakat va qorin mushaklari: Har kuni 30-40 daqiqa piyoda yurish ichki a’zolarni mexanik ravishda silkitib, ichak qon aylanishini va tonusini yaxshilaydi.
Giyohlar va tabiiy vositalar nima qila oladi va nima qila olmaydi?
Ko‘pchilik dorilardan voz kechib, boshqa bir giyohdan mo‘jiza kutadi. Biroq fito-vositalarning ham o‘z vazifasi va qat’iy chegarasi bor.
Ular nimaga yordam berishi mumkin:
- Shilimshiq moddalar bilan ta’minlash: Zig‘ir urug‘i yoki zubturum urug‘i po‘stlog‘i (psillium) ivitilganda hosil bo‘ladigan shilimshiq moddalar ichak devorini tirnamaydi. Ular najas hajmini oshiradi, uni yumshatadi va sirpanishini osonlashtiradi.
- Spazmni yumshatish: Moychechak (romashka) yoki yalpiz damlamalari ichak devoridagi og‘riqli siqilishlarni va dam bo‘lishni yengillashtirishga ko‘maklashishi mumkin.
- Safro oqimini tartibga solish: Qalampiryalpiz yoki sachratqi kabi o‘tlar safro ajralishini me’yorlashtirib, najasning o‘z vaqtida hazm bo‘lishiga yordam berishi mumkin (agar o‘t yo‘llarida tosh bo‘lmasa).
Ular nima qila olmaydi:
- Giyohlar yillab atrofiyaga uchragan yoki nerv o‘tkazuvchanligi buzilgan ichakni bir haftada to‘liq «tuzatib» qo‘ymaydi.
- Qitiqlovchi o‘tlar (sano, rovoch ildizi, krushina) uzoq muddat ichilsa, kimyoviy surgilar kabi bir xil zarar yetkazadi.
- Hech qanday damlama kamharakatlik va suvsizlanish keltirib chiqargan oqibatlarni qoplay olmaydi.
- Ichakdagi anatomik to‘siqlar, o‘smalar yoki churralarni eritib yubora olmaydi.
Qachon kechiktirmasdan shifokorga borish kerak?
Surunkali ich qotishi ba’zan jiddiy kasalliklarning yagona belgisi bo‘lishi mumkin. Quyidagi xavfli alomatlar kuzatilganda har qanday giyoh yoki uy sharoitidagi choralarni to‘xtatib, zudlik bilan proktolog yoki gastroenterolog qabuliga borish shart:
- Najasda qon, quyuq shilliq yoki qora rangdagi izlar paydo bo‘lishi;
- Sababsiz vazn yo‘qotish va umumiy holsizlik;
- Ich kelishining shakli birdan o‘zgarib, ingichka tasma shaklida chiqa boshlashi;
- Kuchli qorin og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi va qusish kuzatilib, yel ham chiqmay qolishi (ichak tutilishi xavfi);
- Ich qotishining 50 yoshdan keyin to‘satdan paydo bo‘lishi va doimiy tus olishi;
- Ich suruvchi dori qabul qilinmasa ham ich ketishi va ich qotishining ketma-ket almashinib turishi.