Eng qisqa javob

Nafas olganda yoki chiqarganda ko‘krakdan chiqadigan xirillash havo o‘tish yo‘llari torayganda, shilliq qavat shishganda yoki bronxlarda qalin balg‘am to‘planib qolganda paydo bo‘ladi. Havo toraygan yoki balg‘am to‘silgan tirqishdan zo‘riqib o‘tganda hushtaksimon yoki g‘irillagan tovush hosil qiladi.

O‘tkinchi shamollashda yopishqoq balg‘am ko‘chishi bilan bu tovush o‘z-o‘zidan kamayishi mumkin. Ammo xirillash nafas qisishi, havo yetishmasligi bilan kechsa yoki bir necha kundan ortiq davom etsa, bu bronxial spazm, astma yoki o‘pka yallig‘lanishining belgisi bo‘lishi ehtimoli bor. Bunday paytda giyohlar spazmni to‘xtata olmaydi, kechiktirmasdan shifokor tekshiruvidan o‘tish zarur.

Ko‘krakdagi xirillash qanday paydo bo‘ladi?

Sog‘lom insonning nafas yo‘llari orqali havo hech qanday shovqinsiz va qarshiliksiz o‘tadi. Nafas tovushlari odatda faqat stetoskop orqali yaxshi eshitiladi. Agar nafas yo‘lining biror qismida to‘siq yuzaga kelsa, havo oqimi o‘zgaradi va tashqaridan ham eshitiladigan tovushlar yuzaga keladi.

Shifokorlar xirillashni asosan ikki xil ko‘rinishga ajratishadi:

  • Quruq xirillashlar: Havo yo‘llari qisilishi, bronx muskullari spazmi yoki shilliq qavatning qattiq shishishi oqibatida yuzaga keladi. Odatda hushtak chalishiga o‘xshash baland va ingichka tovush chiqaradi. Nafas chiqarganda aniqroq eshitiladi.
  • Ho‘l (nam) xirillashlar: Bronxlar ichida suyuq yoki quyuq balg‘am to‘planganda paydo bo‘ladi. Havo balg‘am ichidan pufakchalar hosil qilib o‘tganda qaynab turgan choynak ovoziga o‘xshash g‘o‘ldirash yoki pishillash eshitiladi. Odatda bemor qattiq yo‘talib, balg‘amni tashqariga chiqargach, bu tovush vaqtincha yo‘qoladi yoki o‘rnini o‘zgartiradi.

Xirillashning eng ko‘p uchraydigan sabablari

Ko‘krak qafasidagi g‘ayritabiiy shovqin o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi. U har doim ichki jarayonning oqibatidir. Kundalik hayotda eng ko‘p kuzatiladigan holatlar quyidagilardir:

  • O‘tkir va surunkali bronxit: Shamollash yoki virusli infeksiyadan so‘ng bronxlarda ko‘p miqdorda quyuq shilliq yig‘iladi. Balg‘am yo‘llarni to‘sib qo‘yganda xarakterli xirillash paydo bo‘ladi.
  • Bronxial astma va allergik reaksiyalar: Bronxlar chang, gulchangi, sovuq havo yoki o‘tkir hidlarga haddan tashqari sezgir bo‘lib qoladi. Natijada bronx devorlari birdan qisqaradi (spazm) va kishi hushtaksimon ovoz bilan zo‘rg‘a nafas oladi.
  • O‘pka yallig‘lanishi (zotiljam): O‘pka to‘qimalarida yallig‘lanish o‘chog‘i paydo bo‘lganda, nafas olish jarayonida mayda pufakchali xirillashlar yuzaga kelishi mumkin. Bu holat ko‘pincha holsizlik va isitma bilan kuzatiladi.
  • Gastroezofageal reflyuks (oshqozon kislotasi chiqishi): Kamdan-kam odam buni xirillashga bog‘laydi. Ammo oshqozondan yuqoriga ko‘tarilgan kislota mikro-tomchilari tomoq va yuqori nafas yo‘llariga tushganda, ularni ta'sirlantirib, davomiy tomoq qirilishi va xirillashga turtki berishi mumkin.
  • Chekish oqibatlari: Tamaki tutuni nafas yo‘llaridagi tabiiy tozalovchi kiprikchalarni falajlaydi. Natijada shilliq tashqariga chiqmay to‘planib qoladi va chekuvchilarda doimiy xirillash va yo‘tal paydo bo‘ladi.

Odamlar yo‘l qo‘yadigan xatolar: xirillaganda nima qilish yaramaydi?

Ko‘krakda tovush paydo bo‘lganda ko‘pchilik vahimaga tushib yoki aksincha, vaziyatga beparvo qarab, ahvolni og‘irlashtiradigan usullarga qo‘l uradi.

  • Shifokor ko‘rmasdan ko‘krakka banka yoki gorchichnik qo‘yish: Agar xirillash bronx spazmi yoki o‘tkir yallig‘lanish oqibati bo‘lsa, qizdirish shilliq qavat shishini yanada kuchaytirishi va nafas yo‘lini battar toraytirishi mumkin.
  • O‘zboshimchalik bilan yo‘talni bosuvchi dorilarni ichish: Agar ko‘krakda balg‘am xirillayotgan bo‘lsa va inson yo‘tal refleksini to‘xtatuvchi dori qabul qilsa, balg‘am tashqariga chiqa olmay o‘pkada dimlanib qoladi. Bu asoratlarga, hatto ikkilamchi infeksiyaga zamin yaratadi.
  • Kuchli efir moylari bilan bug‘li ingalyatsiya qilish: Ayniqsa allergiyaga moyil odamlarda yoki bolalarda qizdirilgan bug‘ va efir hidlari (evkalipt, ignabarg moylari) bronxning keskin torayishiga (laringospazm yoki bronxospazm) olib kelishi mumkin.
  • «O‘tib ketar» deb haftalab kutish: O‘z vaqtida e'tibor berilmagan bronxit asta-sekin surunkali holatga o‘tishi yoki yallig‘lanish o‘pkaning chuqurroq qismlariga tarqalishi mumkin.

Giyohlar va tabiiy damlamalarning haqiqiy chegarasi

Ko‘krakdagi xirillash paytida o‘simliklar va damlamalarning o‘rni faqat yordamchi bo‘lishi mumkin. Ulardan mo‘jiza kutish xatodir.

Masalan, gulhayri ildizi yoki kiyiko‘t kabi giyohlar tarkibidagi shilliq moddalar tomoqni yumshatishi, balg‘amning yopishqoqligini biroz kamaytirib, uning ko‘chishini yengillashtirishi mumkin. Ilm-fanda bu kabi xususiyatlar yengil shamollash asoratlarida organizmga ko‘maklashishi tasdiqlangan.

Giyohlar nima qila olmaydi:

  • Giyohlar bronxial spazmni tezda bartaraf etolmaydi. Astma xurujida faqat shifokor tavsiya qilgan maxsus ingalyatorlar va dorilar ish beradi. O‘simlik choyi bo‘g‘ilish paytida havo yo‘lini ocha olmaydi.
  • O‘simliklar o‘pkadagi bakterial infeksiyani yo‘qotolmaydi. Pnevmoniya yoki og‘ir bronxitda damlamalarga suyanib qolish kasallikni chuqurlashtiradi.
  • Giyohlar toraygan bronx devorini kengaytirishda dori vositalarining o‘rnini bosa olmaydi.

Shuning uchun har qanday o‘simlik choyi faqat yetarli miqdorda iliq suyuqlik ichish rejimining bir qismi va organizmni qo‘llab-quvvatlovchi omil sifatida qaralishi kerak.

Qachon zudlik bilan shifokorga murojaat qilish kerak?

Xirillash ba'zi holatlarda shoshilinch tibbiy yordam talab qiladigan xavfli belgi hisoblanadi. Agar sizda yoki yaqiningizda quyidagi belgilar kuzatilsa, o‘z bilganingizcha davolanishni to‘xtatib, kechiktirmasdan shifokorga yoki tez yordamga murojaat qilishingiz shart:

  • Nafas qisishi va havo yetishmasligi: Odam to‘liq nafas ololmasa, bo‘g‘ilsa yoki gapirishga qiynalsa.
  • Lablar yoki tirnoqlar ko‘karishi: Bu qonda kislorod miqdori keskin kamayganidan (gipoksiya) darak beruvchi jiddiy signaldir.
  • Yuqori tana harorati: Xirillash 38 darajadan yuqori isitma, kuchli titroq va holsizlik bilan birga kelsa.
  • Nafas olganda ko‘krakda sanchuvchi og‘riq: Ayniqsa bir tomonda chuqur nafas olganda kuchayadigan og‘riq.
  • Qon aralash balg‘am: Yo‘talganda pushti, zangsimon yoki toza qon tomchilari ko‘rinsa.
  • Bolalarda nafas olishning og‘irlashishi: Qovurg‘alar orasi ichkariga tortilishi, burun kataklarining kengayib-torayishi kabi belgilar darhol shifokor nazoratini talab qiladi.

Oddiy shamollashdan keyin qolgan yengil tovushlar ham agar 7-10 kundan ortiq yo‘qolmasa, stetoskop orqali o‘pkani eshittirish va rentgen tekshiruvidan o‘tish eng to‘g‘ri qadamdir.