Eng qisqa javob

Tunda yo‘tal kuchayishining asosiy sababi odam yotganida tananing gorizontal holatga o‘tishidir. Gorizontal holatda burun-halqumdagi shilliq tomoq orqasiga oqib tushadi (postnazal oqma), bu esa tomoq retseptorlarini qitiqlab, yo‘tal refleksini qo‘zg‘atadi. Bundan tashqari, ayniqsa qish mavsumida isitish vositalari sababli xona havosi o‘ta quruq bo‘ladi va uxlash paytida nafas yo‘llari shilliq qavatini quritib yuboradi.

Shuningdek, oshqozon kislotasining qizilo‘ngachga qaytishi yoki bronxlarning tunda torayishga moyilligi ham tungi xurujlarga sabab bo‘lishi mumkin. Tomoqni yumshatish uchun xona havosini namlash, boshni biroz baland qilib yotish va iliq ichimliklar ichish yordam berishi mumkin.

Biroq, agar yo‘tal bilan birga xirillash, nafas qisishi paydo bo‘lsa yoki yo‘tal uch haftadan ortiq davom etsa, o‘z bilgicha damlamalar ichib yuravermasdan, shifokorga uchrash zarur.

Nega yo‘tal aynan yotganda zo‘rayadi?

Ko‘pchilik kunduzi yo‘tal deyarli yo‘qolganidan xursand bo‘ladi, ammo yostiqqa bosh qo‘yganda xuruj boshlanadi. Bunga bir nechta tabiiy va patologik omillar sabab bo‘ladi:

  • Gravitatsiya va shilliq oqishi: Kunduzi tik turganda yoki o‘tirganda burun bo‘shlig‘idagi shilliq tabiiy ravishda pastga tushadi yoki yutib yuboriladi. Yotganda esa u tomoqning orqa devoriga yig‘ilib, yo‘tal retseptorlarini doimiy qo‘zg‘atadi.
  • Quruq va dim xona havosi: Yopiq xonada namlik darajasi past bo‘lsa, uxlab yotganda og‘iz yoki burun orqali kirgan havo shilliq qavatni quritadi. Natijada tomoqda qichishish va quruq yo‘tal paydo bo‘ladi.
  • Bronxlar tonusi: Kechasi inson organizmida ma’lum gormonlar miqdori o‘zgaradi, bu esa nafas yo‘llarining tabiiy ravishda biroz torayishiga olib kelishi mumkin.
  • Reflyuks (kislota chiqishi): Oshqozon-qizilo‘ngach reflyuksi bor odamlarda yotgan holatda kislotali me’da shirasi qizilo‘ngachga, hatto tomoqqa qadar chiqishi mumkin. Bu kislota nafas yo‘llarini tirnaydi va to‘satdan tutadigan quruq yo‘talni keltirib chiqaradi.

Xonadagi sharoit: ko‘pchilik e’tibor bermaydigan omil

O‘zbekiston sharoitida qishki va erta bahorgi mavsumda uylardagi isitish tizimlari havoni juda quritib yuboradi. Odatda me’yordagi namlik darajasi qirqdan oltmish foizgacha bo‘lishi kerak, ammo isitiladigan xonalarda bu ko‘rsatkich yigirma foizgacha tushib ketadi.

Quruq havo nafas yo‘llaridagi himoya shillig‘ini quritadi. Oqibatda chang, allergenlar va mikrob zarrachalari to‘g‘ridan-to‘g‘ri shilliq qavatga ta’sir qilib, qattiq qitiqlanish chaqiradi. Xonani muntazam shamollatish, isitish batareyalari ustiga nam sochiq qo‘yish yoki maxsus havo namlagichlardan foydalanish kechki yo‘tal intensivligini sezilarli darajada kamaytirishga yordam berishi mumkin.

Tungi yo‘talni yengillashtirish uchun oddiy choralar

Dori vositalariga shoshilmasdan oldin quyidagi oddiy qoidalarga amal qilish tavsiya etiladi:

  • Bosh va yelkani biroz balandroq qo‘yish: Qo‘shimcha yostiq qo‘yish orqali boshni o‘n besh-yigirma santimetr balandlatish burun shillig‘ining tomoq orqasiga to‘planishini kamaytiradi va reflyuks ehtimolini pasaytiradi.
  • Kechasi iliq suyuqlik ichish: Yotishdan oldin iliq suv yoki moychechak kabi yumshoq damlamalardan ho‘plab ichish tomoq shilliq qavatini namlaydi va qichishish hissini bosadi.
  • Kechki ovqatni me’yorida qilish: Agar yo‘tal oshqozon kislotasi bilan bog‘liq bo‘lsa, uxlashdan kamida ikki-uch soat oldin ovqatlanishni to‘xtatish, achchiq, qovurilgan va nordon yeguliklarni kechki payt yemagan ma’qul.
  • Burunni chayish: Uxlashdan oldin burun bo‘shlig‘ini sho‘r suv (fiziologik eritma) bilan yuvish tomoqqa oqadigan shilliq va changlarni kamaytiradi.

Yumshatuvchi o‘simliklar va ularning chegarasi

Xalq tabobatida va fitoterapiyada tomoqni yumshatish uchun turli giyohlar qo‘llaniladi. Masalan, moychechak (romashka) shilliq qavatdagi yallig‘lanishni yengillatishga yordam berishi mumkin. Gulhayri (altay) ildizi esa o‘zining shilimshiq moddalari bilan tomoq devorini qoplab, tirnalishni kamaytiradi.

Biroq o‘simliklarning imkoniyatlarini to‘g‘ri baholash shart:

  • Damlamalar bronxial astma xurujini to‘xtata olmaydi.
  • O‘simlik choylari o‘pkadagi jiddiy bakterial infeksiyalarni yo‘qotmaydi.
  • Tomoq orqasiga oqayotgan yiringli shilliq sababini (masalan, gaymoritni) faqat giyoh ichish bilan bartaraf qilib bo‘lmaydi.
  • Ko‘krak qafasiga har xil qizdiruvchi malhamlar surtish ba’zi odamlarda aksincha bronxlar spazmini yoki allergik xurujni kuchaytirib yuborishi mumkin.

Qachon kechiktirmasdan shifokorga borish kerak?

Tunda bezovta qiladigan har qanday yo‘tal ham oddiy shamollash asorati bo‘lavermaydi. Quyidagi belgilar paydo bo‘lsa, zudlik bilan terapevt yoki pulmonologga murojaat qilish zarur:

  • Yo‘tal paytida xirillash, hushtaksimon tovush yoki havo yetishmasligi sezilsa;
  • Balg‘amda qon izlari yoki to‘q zangsimon rang kuzatilsa;
  • Tana harorati ko‘tarilib, kechasi qattiq terlash paydo bo‘lsa;
  • Yo‘tal xurujidan odam ko‘karib ketsa yoki nafas olishga qiynalsa;
  • Yo‘tal uch haftadan ortiq davom etsa va hech qanday yengillashuv bo‘lmasa;
  • Vaznning sababsiz kamayishi kuzatilsa.

Tungi yo‘tal organizmning nafas yo‘llarini tozalashga bo‘lgan tabiiy intilishidir. Asosiy maqsad yo‘talni har qanday yo‘l bilan «bo‘g‘ib tashlash» emas, balki uning sababini topish va nafas yo‘llari uchun qulay muhit yaratishdir.