Eng qisqa javob
Menisk — tizza bo'g'imidagi son va boldir suyaklari orasida joylashgan yarimoy shaklidagi elastik tog'ay qistirmadir. U tizzaga tushadigan og'irlikni yumshatuvchi amortizator vazifasini bajaradi. Agar menisk yirtilsa, uning o'z-o'zidan yoki giyohlar yordamida qayta butun bo'lib ulanib ketishi deyarli imkonsiz, chunki uning ichki qismida qon tomirlari deyarli yo'q.
Kichik va chetki jarohatlarda jismoniy dam berish, maxsus mashqlar va shifokor nazorati ostida holatni barqarorlashtirish mumkin. Biroq tizza bukilmay yoki yozilmay «qulflanib» qolsa, kuchli shish paydo bo'lsa, jarrohlik aralashuvi zarur bo'lishi mumkin. O'simliklar esa faqat yordamchi vosita bo'lib, atrof to'qimalardagi yallig'lanish va shishni yengillashtirishga yordam berishi mumkin, ammo yirtilgan to'qimani tiklamaydi.
Menisk nima uchun shikastlanadi?
Menisk shikastlanishi faqat professional sportchilarda bo'ladi degan qarash noto'g'ri. Amaliyotda bu ikki xil sababga ko'ra yuzaga keladi:
- Travmatik yirtilish: Ko'pincha yoshlarda oyoq panjasi yerga qadalgan holda tizzaning keskin buralishi, to'satdan to'xtash, sakrab noqulay tushish yoki kuchli zarba natijasida sodir bo'ladi.
- Degenerativ yirtilish: Yosh o'tishi bilan yoki bo'g'imning surunkali artrozi fonida tog'ay to'qimasi elastikligini yo'qotadi, yupqalashadi va mo'rtlashadi. Bunday paytda hatto chuqur cho'kkalab o'tirish, pastga engashish yoki avtobus zinapoyasidan tushishning o'zi ham meniskning yirtilishiga sabab bo'lishi mumkin.
Menisk yirtilishining asosiy alomatlari
Ko'pchilik menisk yirtilganini boshqa jarohatlar bilan adashtiradi. Quyidagi belgilar menisk shikastlangan bo'lishi mumkinligini ko'rsatadi:
- Qirsillash yoki chertilish hissi: Jarohat paytida tizza ichida nimadir uzilgandek yoki chertilgandek ovoz eshitiladi yoki seziladi.
- Lokal og'riq: Og'riq tizzaning aniq bir tomonida — ichki yoki tashqi bo'g'im yorig'i bo'ylab joylashadi.
- Tizzaning shishishi: Shikastlanishdan bir necha soat yoki ertasi kuni bo'g'im ichiga suyuqlik yig'ilib, tizza shishib ketadi.
- «Qulflanish» (blokirovka): Eng xarakterli belgi. Yirtilgan menisk bo'lagi suyaklar orasiga qisilib qolganda tizzani to'liq yozib yoki bukib bo'lmay qoladi. Harakatlanish paytida qattiq to'siq seziladi.
- Ishonchsizlik hissi: Yurayotganda tizza bo'shashib, qochib ketayotgandek tuyulishi mumkin.
Keng tarqalgan xatolar: nimalarni qilish yaramaydi?
Tizzada o'tkir og'riq paydo bo'lganda odamlar bilmasdan vaziyatni og'irlashtirib qo'yishi mumkin bo'lgan usullarga qo'l urishadi:
- Issiq qilish va bug'lash: O'tkir bosqichda tizzani issiq qum, grelka yoki qaynoq vanna bilan isitish yallig'lanishni kuchaytiradi va bo'g'im ichidagi suyuqlik miqdorini yanada oshiradi.
- Kuch bilan to'g'rilashga urinish: Agar tizza qulflanib qolgan bo'lsa, uni kuch bilan yozishga yoki bukib yuborishga harakat qilish mutlaqo mumkin emas. Bu tog'ayning sog'lom qismlarini ham maydalab yuborishi xavfini tug'diradi.
- Og'riq qoldiruvchi dorilar bilan harakatni davom ettirish: Og'riq qoldiruvchi vosita ichib, og'riqni his qilmasdan tizzaga yuklama berish kichik yirtiqni katta yirtiqqa aylantirishi mumkin.
- Massaj qildirish: Yangi paydo bo'lgan o'tkir jarohatda bo'g'imni qattiq ishqalash yoki ezish to'qimalarning shishini battar oshiradi.
Operatsiyasiz tuzalishi mumkinmi?
Barcha menisk yirtilishlari ham darhol operatsiya qilinmaydi. Meniskning qon bilan ta'minlanishiga qarab ikki qismi bor: tashqi «qizil zona» (qon tomirlari yetib boradigan qism) va ichki «oq zona» (qon tomirlari bo'lmagan qism).
Agar yirtilish kichik bo'lsa, qizil zonada joylashgan bo'lsa va tizza harakatiga to'sqinlik qilmasa (blokirovka bo'lmasa), konservativ yo'l bilan — tinchlik holati, fiksator (nakolennik) taqish va keyinchalik bo'g'im atrofidagi mushaklarni mustahkamlovchi maxsus davolash jismoniy tarbiyasi bilan holatni yaxshilash mumkin.
Biroq yirtiq oq zonada bo'lsa yoki bo'lak ajralib chiqib bo'g'imga qisilib qolayotgan bo'lsa, u o'z-o'zidan birlashmaydi. Bunday vaziyatda artroskopiya (kichik kesma orqali bajariladigan jarrohlik) zarur bo'lishi mumkin.
Giyohlarning haqiqiy chegarasi: nima qila oladi va nima yo'q?
Tabiiy vositalar tizza jarohatlarida faqat yordamchi vazifani bajaradi. Chegarani aniq bilish umidlarni to'g'ri shakllantirishga yordam beradi.
Giyohlar nima qila olmaydi?
- Yirtilgan menisk tolasini ulab, birlashtirib yoki qayta o'stirib bera olmaydi.
- Tog'ay mexanik shikastlanishini to'g'rilab qo'ya olmaydi.
- Bo'g'im qulflanib qolgan bo'lsa, uni mexanik ravishda ochib bera olmaydi.
Giyohlar qanday yordam berishi mumkin?
- Yallig'lanishni kamaytiruvchi xususiyatga ega bo'lgan o'simliklar (masalan, zanjabil damlamasi, mavrak yoki moychechakli iliq kompresslar o'tkir davr o'tgach) bo'g'im atrofidagi to'qimalarning tortishishini va shishini yengillashtirishga ko'maklashishi mumkin.
- Muntazam iste'mol qilinadigan yallig'lanishga qarshi tabiiy ichimliklar bo'g'im ichidagi umumiy yallig'lanish fonini pasaytirishda organizmni qo'llab-quvvatlaydi.
Qachon kechiktirmasdan shifokorga borish kerak?
Quyidagi belgilar paydo bo'lganda uy sharoitida kutib o'tirmasdan darhol travmatolog-ortopedga murojaat qilish zarur:
- Tizza to'liq bukilmay yoki yozilmay qolgan bo'lsa (blokirovka).
- Oyoqqa bosish mutlaqo imkonsiz bo'lib, bo'g'im turg'unligini yo'qotgan bo'lsa.
- Tizza juda qisqa vaqt ichida qattiq shishib ketgan bo'lsa va qizarib, issiq bo'lsa.
- Bo'g'im ichida kuchli o'tkir og'riq tinch holatda ham pasaymasa.
- Tizza jarohati tana haroratining ko'tarilishi bilan kechsa.